De sociale ecologie van ons geld

door Ramon de Bonte

In deze herfstblog oefenen we om met de lens van de sociale ecologie van Simon Walker naar de samenleving te kijken. We doen dit aan de hand van het werk van kunstenaar en cartograaf Carlijn Kingma, die met Het Waterwerk van ons geld een indrukwekkende kaart tekende van ons financiële systeem. Hoe kunnen we zelf de lens van de sociale ecologie toepassen op situaties in de samenleving?

Met de theorie van de sociale ecologie reikt Simon Walker een methodiek aan om samenlevingen te begrijpen: hoe deze als geheel met elkaar verbonden zijn en hoe zij zich intern en onderling verhouden. We passen deze theorie toe op het fascinerende thema van de geldstromen in onze samenleving.

In de boeiende documentaire De wereld van Carlijn (te zien op de NPO) volgen we cartograaf Carlijn Kingma bij de ontwikkeling van haar project Het Waterwerk van ons geld (2022). Samen met  financieel onderzoeksjournalist Thomas Bollen en lector Martijn van der Linden maakte Kingma een gedetailleerde kaart van ons financiële stelsel.

Het doel van dit omvangrijke project is om het financiële stelsel begrijpelijk te maken voor een breed publiek. Door middel van metaforen, tekeningen en verhalen laat Kingma zien hoe geldstromen werken, wie ze controleert en waarom dit leidt tot ongelijke verdeling.

Wie het kunstwerk bekijkt, ziet een samenleving als een hoge toren waarin geld, verbeeld als water, van boven naar beneden stroomt. Op de bovenste etages, waar de rijken wonen, zijn grote bassins vol overvloed. Onderaan, waar de armen in piepkleine flatjes wonen, komt er nog maar nauwelijks een druppel uit de kraan.

Laten we verder inzoomen op de tekening met de lens van het model van de sociale ecologie. Walker onderscheidt in dit model drie dimensies waarin maatschappelijke interactie plaatsvindt:

1. Zichtbaarheid (voorgrond – wat zichtbaar is en achtergrond – wat verborgen is);
2. Kracht (sterke kracht – wat directief is en zachte kracht – wat reagerend is);
3. Stabiliteit (uitbreidende gedrevenheid – brengt verandering en consoliderende gedrevenheid – brengt stabiliteit).

Zichtbaarheid

‘Voorgrond’ en ‘achtergrond’ beschrijven twee manieren waarop we een sociaal systeem kunnen waarnemen. Aan de ene kant zijn er duidelijk zichtbare elementen: het imago dat een samenleving wil uitstralen, de verhalen die ze over zichzelf vertelt. Daarnaast zijn er zaken die door de samenleving op de achtergrond, buiten het zicht, worden gehouden.

Kingma verbeeldt die maatschappelijke dynamiek heel scherp. Links en rechts in de tekening zien we de voorgrond van ons financiële systeem: de glimmende torens van banken en verzekeraars, met slogans als Growing a better world together. Achter die façades van de voorgrond gaat een ‘verborgen’ wereld schuil, de achtergrond, van private equity, hedge fund managers en investeringsbankiers.

Kracht

Kingma tekent het geldsysteem als een gigantisch vertakt waterwerk: een netwerk van buizen, leidingen en grote reservoirs. Daarmee maakt ze zichtbaar dat geld niet zomaar een neutraal middel is, maar een vormende kracht die onze samenleving structureert en richting geeft.

De sterke kracht herken je in de bovenstroom: de instellingen die bepalen hoe het geld stroomt. Centrale banken, ministeries, toezichthouders en wetgevers ontwerpen de kanalen en buizen van het waterwerk. Hun invloed is heel dwingend: zij bepalen waar geld mag stromen, wie toegang krijgt tot krediet, en hoe waarde wordt gedefinieerd. Dat is de top-down vormende kracht die de rest van de samenleving moet volgen.

De zachte kracht beweegt in de onderstroom: burgers, gemeenschappen, ondernemers en maatschappelijke initiatieven. Zij proberen water om te leiden, kleine irrigatiekanalen te graven en solidariteitsnetwerken te vormen. Hun kracht is niet dwingend, maar relationeel: ze werkt via vertrouwen, samenwerking en gedeelde waarden. In Kingma’s tekening is die zachte kracht nauwelijks zichtbaar; van onderop komt weinig verzet tegen het systeem.

Stabiliteit

Kingma’s tekening maakt zichtbaar hoe het financiële systeem stabiliteit bewaart. Die consoliderende kracht zie je in de vaste structuren van het waterwerk: de dikke buizen en reservoirs die de geldstroom reguleren. Ze staan symbool voor instituties als banken, pensioenfondsen, toezichthouders en overheden. Hun rol is behoudend; zij zorgen dat het geheel niet instort en dat vertrouwen in het systeem blijft bestaan. Deze kracht bewaart orde, maar kan ook verstarring veroorzaken.

Ik hoopte bij het bestuderen van de tekening sporen van uitbreidende kracht te ontdekken: nieuwe stroompjes die zich aftakken van het hoofdnetwerk, of een paar kleine kanaaltjes die andere richtingen inslaan. Tekenen van innovatie, lokale initiatieven of van een economie die dienstbaar is aan het gehele ecosysteem. Maar Kingma kiest ervoor om vooral de dwingende kracht te laten zien waarmee het systeem zichzelf in stand houdt. Slechts subtiel wijst ze een enkele keer op de barsten: een glimmende geveltoren van een financiële instelling die langzaam loslaat, of een groepje mensen dat dapper demonstreert voor een ander financieel stelsel.

De werken van Kingma sluiten nauw aan bij de trilogie van Simon P. Walker. Net als Kingma gebruikt Walker gedetailleerde pentekeningen om de sociale ecologie zichtbaar te maken. Zoals hij schrijft in Leiding geven met alles te geven: lessen van succes en falen van de westerse samenleving (2024):

“De samenleving heeft behoefte aan verdieping: verhalenvertellers, schrijvers en kunstenaars die betekenis geven aan het leven, ons een spiegel voorhouden en onze verbeelding prikkelen.“